Zone System เบื้องต้น

การเข้าใจระบบการทำภาพถ่าย

        บทความนี้เป็นบทความที่จะทำให้เข้าใจถึงเรื่องของ Zone Systemให้มากขึ้น เนื่องจากหลายๆคนให้ความสนใจเรื่องนี้เป็นอย่างมาก และ ผมเห็นว่าความเข้าใจเกี่ยวกับเรื่อง Zone Systemเป็นสิ่งที่ให้ประโยชน์กับคนที่รักภาพถ่ายขาวดำอย่างมาก แต่ ต้องขอออกตัวไว้ก่อนว่า ความรู้เรื่อง Zone System ที่ผมมี ผมศึกษาเองโดยได้รับความรู้มาจากพี่ๆหลายๆคนโดยเฉพาะ พี่หนูน้อยต้อยตีวิด จาก กลุ่มกล้อง ที่ www.Pantip.com เพราะฉะนั้นบทความที่ผมเขียนขึ้นอาจเข้าใจอะไรผิดไปบ้างก็ได้ หากท่านเห็นว่าข้อความใดหรือ ส่วนใดของบทความต่อไปนี้ไม่ถูกต้องกรุณาแจ้งผมด้วยที่ salanai@hotmail.com ผมจะได้แก้ไขให้ถูกต้อง เพื่อประโยชน์ของทุกๆคนที่เข้ามาอ่านบทความนี้ ขอบคุณมากครับที่ให้ความสนใจ

ระบบของการได้ภาพกับZone System

        ความเข้าใจเนื้อหาของเรื่อง Zone Systemคงจะต้องเริ่มจาก การเข้าใจคำว่า System ในคำว่า Zone System ก่อน

คำว่า System โดยรวมหมายถึง ทั้งระบบของการที่จะได้ภาพ 1 ภาพ ซึ่งจะเกิดขึ้นตั้งแต่ เริ่มต้นที่จะถ่ายภาพจนถึงเมื่อได้ภาพ คิดเป็นขั้นตอนง่ายๆ คือ

        - การมองสิ่งที่จะถ่าย และ คิดนึกถึงภาพที่จะได้ หรือ เรียกว่า Final Print กระบวนการนี้ฝรั่งเขาเรียก Visualization  (ผมก็ไม่รู้จะหาคำภาษาไทยมาแทนยังไงเลยใช้คำนี้เลยละกัน) ซึ่งกระบวนการนี้จะถือเป็นหัวใจของ Zone System เลยก็ว่าได้ เพราะZone System ถูกคิดค้นขึ้นมาเป็นเครื่องมือหรือ วิธีการ ที่จะได้ภาพที่ต้องการได้ง่ายขึ้น โดยขั้นตอนนี้จะต้องอาศัย การจินตนาการ ความชำนาญ และที่สำคัญที่สุดคือความเป็นศิลปินของผู้ถ่ายภาพ ซึ่งทั้งหมดจะต้องถูกหล่อหลอมรวมกันเป็นหนึ่งเดียว เพื่อจินตนาการถึงภาพสุดท้ายที่ต้องการ 

        - การวัดแสง และ กำหนดส่วนต่างๆของภาพ โดยใช้เครื่องวัดแสง และความเข้าใจเกี่ยวกับการวัดแสงเป็นเครื่องมือที่สำคัญ เพื่อให้ได้ภาพอย่างที่เราคิดไว้ ขั้นตอนนี้จะรวมถึงการตัดสินใจในการใช้อุปกรณ์ต่างๆ ในการถ่ายภาพ เช่น การเลือกใช้ฟิลเตอร์ การเลือกใช้ฟิล์ม การเลือกใช้เลนส์ การเลือกวิธีการล้างฟิล์ม ฯลฯ และทำการถ่ายภาพนั้นๆ หลังจากที่ได้กำหนดทุกอย่างเรียบร้อยแล้ว

        - การล้างฟิล์มตามกระบวนการที่ถูกกำหนดไว้ตั้งแต่ตอนก่อนที่จะถ่ายภาพ เพราะ การล้างฟิล์ม เป็นเครื่องมือตัวหนึ่งของการใช้งาน Zone System เพราะฉะนั้นก่อนที่จะถ่ายภาพให้ได้อย่างที่ต้องการก็จะต้องมีการกำหนดเครื่องมือที่จะต้องใช้ เพื่อให้บรรลุเป้าหมาย หรือ เพื่อที่จะให้ได้ภาพอย่างที่ต้องการ การล้างฟิล์ม ของ  Zone System เป็นหัวใจ หรือเป็นเครื่องมือหลักของ Zone System เลยก็ว่าได้ เพราะฉะนั้น เราจะต้องทำการกำหนด ขั้นตอนของการล้างฟิล์มก่อนที่จะเริ่มถ่ายเสมอ

        - การอัดภาพลงกระดาษที่เราได้กำหนดไว้ตั้งแต่ตอนถ่ายภาพนั้นๆ รวมถึงการทำโทนเนอร์ และ ขั้นตอนต่างๆ ทั้งหมด เพื่อให้ได้ภาพอย่างที่เราคิดไว้ เหตุผลที่จะต้องทำการกำหนดกระดาษที่จะใช้ ก็เพราะ กระดาษแต่ละชนิดมีคุณสมบัติที่แตกต่างกันไปเช่น กระดาษมันจะให้สีดำที่มากกว่ากระดาษแบบด้าน , กระดาษบางยี่ห้อ ให้ความดำมากกว่า/น้อยกว่า กระดาษอีกยี่ห้อ , กระดาษบางตัวให้ความเปรียบต่างต่ำ บางตัวให้ความเปรียบต่างสูง เพราะฉะนั้นเราจำเป็นที่จะต้อง คำนึงถึงกระดาษที่เราจะใช้อัดภาพด้วยเสมอ รวมไปถึงน้ำยาที่จะใช้ในการอัดรูปด้วย

        เพราะฉะนั้นความหมายของ System จึงพูดได้ว่าเป็นเนื้อหาทั้งหมดของการถ่ายภาพ 1 ภาพ โดยเราจะต้องทำความเข้าใจขั้นตอนต่างๆตั้งแต่เริ่มคิดว่าจะถ่ายภาพจนถึงได้ภาพ และ ควบคุมทุกขั้นตอนต่างๆ เพื่อให้ได้ภาพสุดท้ายอย่างที่เราต้องการ

การควบคุมระบบของการทำภาพถ่ายขาวดำ

        การควบคุม System เป็นวิธีการหนึ่งที่จะทำให้เราได้ภาพอย่างที่ต้องการ เนื้อหาทั้งหมดจะอยู่ที่การทำความเข้าใจเกี่ยวกับวิธีการ "ควบคุม" ทั้งระบบของการได้ภาพ เช่น การควบคุมการล้างฟิล์ม การควบคุมอุณหภูมิ  ฯลฯ รวมถึงความต้องการที่จะปรับปรุงตัวแปรของการทำภาพด้วย โดยมีเป้าหมายเดียว คือ ให้ได้ภาพอย่างที่ต้องการ ในเบื้องต้น การที่จะได้มาซึ่งภาพขาวดำ 1 ภาพเราจะต้องผ่านขั้นตอน 3 ขั้นตอนหลักๆ คือ

    1. การวัดแสง และ ถ่ายภาพ มีตัวแปรหลักๆคือ

• เครื่องวัดแสง

• เลนส์

• ฟิลเตอร์

• ฟิล์ม

• ความต้องการของผู้ถ่าย

    2. การล้างฟิล์ม มีตัวแปรหลักๆคือ

• ชนิดฟิล์ม

• ชนิดน้ำยาต่างๆ

• อุณหภูมิ , เทอร์โมมิเตอร์

• น้ำที่ใช้ล้าง

    3. การอัดภาพ มีตัวแปรหลักๆคือ

• ชนิดของกระดาษ

• ชนิดของน้ำยาต่างๆ

• อุณหภูมิ , เทอร์โมมิเตอร์

• สภาพของห้องมืด เช่น เซฟไลท์ อุณหภูมิในห้อง ฯลฯ  

        ซึ่งตัวแปรทั้งหมดเราจะต้องรู้จักและเข้าใจ เพื่อที่เราจะสามารถควบคุมมันได้ง่ายขึ้น และ ได้ภาพที่เราต้องการง่ายขึ้นด้วย โดยที่เราสามารถเข้าใจเรื่องต่างๆของการเปลี่ยนแปลงของตัวแปรต่างๆได้จาก การทดสอบ โดยการทดสอบนี้จะทำภายใต้อุปกรณ์ ของเราเองทั้งหมด เพื่อให้ตัวแปรที่เกี่ยวข้องลดลง หากมีการเปลี่ยนแปลงตัวแปรตัวใดตัวหนึ่ง เช่น เครื่องวัดแสง ฟิล์ม น้ำยา เราก็จะต้องทำการทดสอบใหม่ในส่วนที่ตัวแปรนั้นๆที่เกี่ยวข้อง ทำให้การทำรูปขาวดำมักจะนิยมบอกกันว่า "ใช้ฟิล์มตัวเดียว น้ำยาตัวเดียว กระดาษตัวเดียวไม่ปวดหัว" เพื่อที่จะลดตัวแปรที่จะเปลี่ยนแปลงได้ให้น้อยที่สุด ซึ่งหมายถึงเราก็จะควบคุมขั้นตอนต่างๆได้ง่ายขึ้นด้วย

ทีนี้ลองมารู้จักกับคำว่า Zone

ถ้าหากเราเพิ่มความเข้มของสีเทาไปเรื่อยๆเราก็จะได้สีดำ และ ถ้าหากเราลดความเข้มของสีเทาไปเรื่อยๆแล้วก็จะได้สีขาว ถ้าหากจะแบ่งส่วนของจุดที่ดำสุดไปถึงจุดที่ขาวสุดออกเป็นส่วนๆ 11 ส่วน แต่ละส่วนห่างกันเท่ากับ 1 stop โดยที่ส่วนที่ดำที่สุดเป็นส่วนที่ 0 แทนด้วยเลขโรมัน 0 เรียกว่า โซนศูนย์(Zone 0) และส่วนที่ขาวที่สุดเป็นส่วนที่ 10 แทนด้วยเลขโรมัน X เรียกว่า โซนสิบ(Zone X ) ส่วนตรงกลางจะมีค่าเท่ากับ เทากลาง 18% แทนด้วยเลขโรมัน V เรียกว่า โซนห้า(Zone V ) และ ที่เหลือแทนด้วยค่าต่างๆตามรูป เราก็จะได้ ความเข้มของสีเทาเป็น 11 ระดับ เรียก ตามชื่อว่า โซนศูนย์ ถึง โซนสิบ (Zone 0 - Zone X ) ตรงนี้เราจะใช้ในการอ้างอิง ความเข้มของสีเทาในภาพขาวดำ โดยจะค่อยๆอธิบายต่อไป

        โดยทั่วไป ภาพที่สมบูรณ์และถูกต้องตามหลักการของ Zone System จะต้องมีโทนครบ ตั้งแต่ขาวสุดไปจนถึงดำสุด ซึ่งหมายถึงมีโซนครบทุกโซน และ รายละเอียดของภาพที่สามารถมองเห็นในภาพทั้งหมดจะต้องครบตั้งแต่ โซน 3 ถึง โซน 8 ตรงนี้จะต้องทำความเข้าใจเกี่ยวกับรายละเอียดของภาพในโซนต่างๆก่อน โดยมาก Zone System จะยึด 2 ส่วนหลักของภาพคือ โซน 3 และ โซน 8 เพราะเป็นส่วนสุดท้ายของทั้ง ดำสุด และ ขาวสุด ของภาพที่จะมีรายละเอียดเหลืออยู่ ในส่วนโทนกลางๆที่จะเป็นพื้นที่ส่วนใหญ่ของภาพจะต้องมีรายละเอียดครบ (ถ้า โซน 3 และ โซน 8 มีรายละเอียดแล้ว โซนกลางๆก็แน่ใจได้เลยว่ามีรายละเอียดอยู่)

ภาพตัวอย่าง

จากภาพที่ 1 จะเห็นได้ว่า ส่วนที่เป็น โซน 7 คือ ส่วนที่เกือบสว่างที่สุด จะมีโทนเทามากกว่าสีของผิวกระดาษ และ ยังมีรายละเอียดของพื้นผิวอยู่ ส่วนมากจะเป็นจุดที่มี แสงตกกระทบในภาพ หรือ เป็นส่วนที่มีสีสว่างๆ ส่วนที่เป็น โซน 3 คือส่วนที่เกือบมืดที่สุด และ จะยังมีรายละเอียดอยู่ ส่วนมากจะเป็นส่วนของในเงาหรือจุดที่มีสีทึบมากๆ

ภาพที่ 1 เป็นภาพที่ให้โทนครบและ มีรายละเอียดในทุกๆส่วนของภาพ ส่วนภาพที่ 2 เป็นภาพที่ แทบจะไม่มีรายละเอียดของภาพเลย จะมีก็แต่ในช่วงกลางๆโทนกลางๆของภาพเท่านั้น แม้ภาพทั้ง 2 จะมีส่วนมืดสุดไปถึงสว่างสุดเหมือนๆกัน แต่ก็ให้รายละเอียดได้ไม่เหมือนกัน

ข้อกำหนดของ Zone ต่างๆ ในระบบ ของ Zone System

จะเห็นได้ชัดเจนว่า ข้อกำหนดของ Zone system จะเน้นความสำคัญตั้งแต่ Zone III - Zone VII เพราะกำหนดให้ รายละเอียดสุดท้ายส่วนมืดอยู่ที่ Zone III และ รายละเอียดสุดท้ายส่วนสว่างอยู่ที่ Zone VII ส่วนที่ดำมากกว่า หรือ ขาวมากกว่า Zone III - Zone VII ก็จะปล่อยให้ขาวหรือดำไป

จากคำว่า

System ที่มีความหมายถึง ระบบ และ การควบคุมระบบทั้งหมดของการได้ภาพ

Zone คือระดับความเข้มของสีเทา

Zone System จึงหมายถึง การใช้ระบบทั้งหมดเพื่อควบคุมการได้ภาพโดยอ้างอิงจากระดับของสีเทา

นอกเรื่องกับคำว่า Visualization

        Visualization ในหนังสือหลายๆเล่มให้ความหมายว่า "การนึก" หรือ "การจินตนาการ" ถึงภาพที่เสร็จสมบูรณ์ หรือ ภาพสุดท้าย โดยการจินตนาการของเรา ไม่ได้ถูกกำหนดขอบเขตของจินตนาการอยู่ที่วัตถุที่เราเห็นหรือวัตถุที่เราจะถ่ายภาพ การจินตนาการนั้น เพราะสามารถจินตนาการออกไปได้ไกลเกินกว่า ภาพที่เราเห็นอยู่ข้างหน้า เราจะต้องจินตนาการถึงความเป็นไปได้หลายอย่างที่เราสามารถทำได้จากความรู้ ความสามารถ และ ประสบการณ์ที่เรามี สิ่งที่เราจินตนาการการส่วนมากจะถูกจำกัดขอบเขตอยู่ในความสมจริง แต่ การทำภาพขาวดำถือเป็นงานศิลปะแขนงหนึ่ง การที่เราจะทำงานศิลปะชิ้นหนึ่งนั้น ไม่จำเป็นที่เราจะต้องจำกัดขอบเขตตัวเองให้อยู่ในความสมจริงใดๆ การเปิดตัวเองสู่ความไม่สิ้นสุดของจินตนาการจะทำให้เราเกิดความคิดใหม่ๆ การได้ทำงานตามจินตนาการ และ ความรู้สึก นั้น ทำให้งานที่ได้จะมีคุณค่าทางจิตใจ มากกว่าภาพที่เราถ่ายมาแล้วเหมือนกับภาพถ่ายเพื่อบันทึกทั่วๆไป ซึ่ง การคิด และ จินตนาการ ถึงภาพที่เสร็จสมบูรณ์ เป็นสิ่งที่ทำให้เกิดความต้องการเครื่องมือที่จะทำให้ได้อย่างที่เราคิด นั่นคือ Zone System

สรุป   Zone System คือ กระบวนการที่จะได้ภาพ 1 ภาพกล่าวรวมๆ คือ

การคิดถึงภาพที่จะได้ -----> การวัดแสง -----> การถ่ายภาพ -----> การล้างฟิล์ม -----> การอัดรูป -----> การทำโทน,การลงสี,การนำไป Scan,การนำไปใช้งานพิมพ์ ฯลฯ

    สิ่งที่เป็นหัวใจของ Zone system อย่างหนึ่งดูเหมือนจะเป็น การคิดถึงภาพสุดท้าย ที่เราต้องการ หากเราไม่มีการคิดถึงภาพสุดท้ายที่เราต้องการแล้ว Zone System ก็จะไม่ได้เริ่มขึ้นเลย กับ การควบคุม ขั้นตอนและตัวแปรต่างๆ เพื่อให้ได้้ระดับของสีเทา ที่ต้องการตามที่คิดไว้